KOLONIALE WANDELING VAN OUDEWATER NAAR HAASTRECHT

Tussen touw en porselein

Deze wandeling begint in Oudewater, waar in een ver verleden het touw werd geslagen voor de schepen waarmee de Verenigde Oost-Indische Compagnie naar Azië zeilde. Het is ook de geboorteplaats van een van Nederlands laatste ontdekkingsreizigers. Na een rondwandeling door Oudewater lopen we over een prachtig polderpad naar Haastrecht. Daar is een van de mooiste maar tevens onbekendste musea van Nederland te vinden: Museum Paulina Bisdom van Vliet. De geschiedenis van de familie Bisdom blijkt nauw verweven met die van de vroegste Nederlandse koloniën.

Lengte wandeling:
11 km
Startpunt:
bushalte Molenwal Oudewater
Eindpunt:
bushalte Wilgenoord Haastrecht Parkeerplaats:
zwembad Ons Statenbad Oudewater (bij bushalte Molenwal)

Horeca:
Oudewater
Haastrecht

Musea
Oudewater Touwmuseum
Haastrecht Museum Paulina Bisdom van Vliet
(beide musea beperkt geopend van 1 nov-1 apr)

Ook geschikt voor andere GPX apparaten

De route

  1. De wandeling begint bij de halte Molenwal in Oudewater. Vanuit de richting Utrecht rechtsaf (de rijrichting van de bus) en de eerste weg rechts: Molenwal. Kom je uit de richting Gouda dan eerst de verkeersweg oversteken, linksaf (richting waar je vandaan kwam) en eerste straat rechts Molenwal. Je gaat met de bocht mee naar links en loopt deze straat helemaal uit. Op de viersprong rechts. Je steekt hier via een oude ophaalbrug de Hollandse IJssel over.

Geboortehuis Lorentz

  1.  Rechtdoor langs de gracht tot aan de tweede brug links. Bij deze brug rechtsaf (langs het mooie stadhuis) en direct links: Korte Havenstraat. Daarna rechtdoor en via de Markt kom je uit in de Leeuweringerstraat. Hier is rechts Museum De Heksenwaag gevestigd. Wij lopen iets verder door tot Leeuweringerstraat 13-17: het geboortehuis van H.A. Lorentz (waarin nu heel toepasselijk de wereldwinkel is gevestigd).
  1. We lopen verder langs de Leeuweringerstraat en passeren de Reijersteeg (rechts) waar het kleine maar informatieve Touwmuseum De Baanschuur is gevestigd.

Achterzijde huis familie Lorentz ca 1871 
(gesch. ver. Oudewater)

  1. Ga aan het eind van de Leeuweringerstraat, bij de ‘punaise’ in de weg, links, Kromme Haven, die overgaat in Donkere Gaard.  Blijf langs het water (aan linkerhand) lopen. Net voor de eerste brug links zie je de achterkant van het geboortehuis van Lorentz.
  1. Blijf rechtdoor lopen, over de Markt en met de bocht mee naar rechts: Peperstraat. Deze gaat over in de Wijdstraat. Sla de eerste straat links in: Romeijnstraat. Direct na de brug rechtsaf, en weer met de ophaalbrug de Hollandse IJssel oversteken. Tweede weg links inslaan, Molenwal en de eerste rechts: Molenstraat. Vervolgens de provinciale weg oversteken en linksaf. Je komt weer voorbij de bushalte en loopt verder tot het zwarte houten huis nr 44 (let op blauwe pijl op oranje achtergrond).
  1. Sla tussen het zwarte houten huis nr 44 en huis nr 46 een graspad in dat tussen de weilanden loopt, een zogeheten tiendweg. Ga na geruime tijd, bij wandelknooppunt 49, rechtdoor over de tiendweg. Na enige tijd maakt de tiendweg een bocht naar rechts en direct daarna weer naar links. Daarna loopt ze weer recht-toe-recht-aan door de weilanden. Blijf de tiendweg volgen tot wandelknooppunt 40. Steek dan de asfaltweg over en ga rechtdoor het half-verharde weggetje in, richting knooppunt 39 en daarna knooppunt 29.
  1. Bij knooppunt 29, als na circa 6 km Haastrecht in zicht komt, buigt de tiendweg naar rechts, in de richting  van knooppunt 88. Het asfaltweggetje komt net voor Haastrecht uit op de provinciale weg. Steek de provinciale weg over en ga linksaf op het fietspad. Sla net voor de brug rechtsaf, en hou bij de kruising snel daarna, links aan: Hoogstraat. Je komt langs het Poldermuseum Gemaal de Hooge Boezem (interessant!).

Museum Paulina Bisdom van Vliet

  1. Blijf de Hoogstraat volgen. Waar de Hoogstraat weer uit komt op de provinciale weg is aan de rechterzijde Museum Paulina Bisdom van Vliet gevestigd, de laatste stop op de deze wandeling. Na een bezoek aan dit museum rechtsaf verder langs de Provinciale weg richting Gouda. Iets verderop vind je de halte van de bus naar Gouda of Utrecht.

Eerste Zuid Nieuw-Guinea expeditie
(KIT)

Lorentz naast Asmatschild tweede
Zuid Nieuw-Guinea expeditie 

(PACE)


Hendrik Lorentz (1871-1944)

De ontdekkingsreiziger Hendrik Lorentz werd op 18 september 1871 geboren in dit huis aan de Leeuweringerstraat. Zijn vader had in 1869 de panden Leeuweringerstraat 13 t/m 17 gekocht en daar dit nieuwe huis, met koetshuis en stal laten bouwen. Hij kon zich dat veroorloven omdat hij veel geld had verdiend in de tabaksteelt op Oost-Java. Met zijn vrouw en zes kinderen arriveerde hij in het voorjaar van 1871 in Oudewater. Oudewater beviel blijkbaar niet, want na twee jaar was de familie al weer vertrokken.

Hendrik Lorentz  studeerde biologie en rechten aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Hij raakte gefascineerd door het bij westerlingen nog vrijwel onbekende Nieuw-Guinea. In 1903 nam hij deel aan de Noord Nieuw-Guinea Expeditie onder leiding van de Duitse geoloog C.E.A.Wichmann. In 1907 leidde hij zelf de Eerste Zuid Nieuw-Guinea Expeditie naar de met eeuwige sneeuw bedekte toppen van Centraal Nieuw-Guinea. De expeditie werd een fiasco door ziekte, uitputting en botsingen met de autochtone bevolking, de Papua’s. Het kwam zelfs tot een gevecht met de getergde bevolking, waarbij minstens één Papua omkwam.  Twee jaar later ging Lorentz opnieuw op pad. De Tweede Zuid Nieuw-Guinea Expeditie (1909-1910) bestond uit een kleine groep wetenschappers, 42 militairen en meer dan honderd dragers (deels veroordeelde dwangarbeiders) en terreinverkenners. Ditmaal wist Lorentz de bevolking te vriend te houden. Op 8 november 1910 bereikte hij met een kleine groep  soldaten en dragers de eeuwige sneeuw van de Wilhelminaberg (nu de Puncak Trikora) op 4461 meter hoogte. De top zelf, op 4730 meter, zou pas in 1913 door een andere expeditie worden bedwongen. Tijdens de zware terugtocht stierven twee dragers van de kou. Lorentz raakte bij een val gewond, maar wist het basiskamp nog te bereiken. Over zijn ervaringen schreef hij in 1913 een boek – Zwarte menschen, witte bergen – dat in 2005 werd herdrukt. Na zijn reizen werkte Lorentz in de diplomatieke dienst. De naam Lorentz is op Nieuw-Guinea blijven voortleven in het Taman Nasional Lorentz (Nationale Park Lorentz). Dit nationale park staat sinds 1999 op de Werelderfgoedlijst van de Unesco.

Deel van stag van de Batavia 


Touwmuseum

Oudewater stond eeuwenlang bekend om zijn touwfabricage. Al rond 1500 werd in de stad touw geproduceerd en rond de stad floreerde de teelt van hennep, de grondstof voor touw. In 1672 waren er maar liefst 37 touwslagerijen in Oudewater. Veel touw uit Oudewater werd gebruikt om de schepen op te tuigen van de VOC, de Verenigde Oost-Indische Compagnie (1602-1798) en de WIC, de West-Indische Compagnie (1621-1792). De eerste onderneming handelde op Azië, de tweede op Afrika en Noord- en Zuid-Amerika. Vanaf de achttiende eeuw liep de touwfabricage terug. Nu resteert nog één touwfabriek (Van der Lee) aan de rand van Oudewater. In de oude lijnbaan van deze touwfabriek werd in 1992 het touw geslagen voor de replica van het VOC-schip Batavia dat sinds 1995 in Lelystad ligt. In het museum is een deel van de stag (met ‘muis’) te zien waarmee de Batavia is getuigd.

Decima ca 1830 
(British Museum)

Brandmerk waarmee slaven
werden getekend

(publiek domein)

Kruidnagelservies


Museum Paulina Bisdom van Vliet 

Museum Paulina Bisdom van Vliet is het familiehuis van het patriciërsgeslacht Bisdom van Vliet. De eerste telg van de familie Bisdom vestigde zich in 1664 in Haastrecht als notaris. Daarna leverde de Haastrechtse tak van de familie nog veel bestuurders voor stad, waterschap en provincie. De laatste bewoonster, Paulina le Fèvre de Montigny – Bisdom van Vliet (1840-1923), bepaalde in haar testament dat het huis bewaard moest blijven in de staat zoals zij het had bewoond. Het tegenwoordige huis is overigens in de 19e eeuw gebouwd op de plaats van het vroegere familiehuis. Het museum bevat een schitterende collectie antiek Japans en Chinees sierporselein. Dit porselein werd kort na 1600 heel populair in Nederland. De VOC die handelde op Azië sprong hierop in. Zij liet het sierporselein op bestelling maken in Japan en China (het zogeheten Chine de commende). Vooral het Japanse porselein was kostbaar. Het werd vanaf 1646 gemaakt in Imari, dicht bij Nagasaki. Daar had de VOC als enige Europese mogendheid een handelspost mogen stichten op het  kunstmatige eilandje Decima. Tot 1854 was dat het enige contactpunt tussen Japan en het Westen.

Het Aziatische porselein wijst op koloniale trekjes in de Haastrechtse familie. Een deel van het familiekapitaal vergaarde zij met investeringen in de VOC. Maar leden van de familie trokken ook zelf overzee. Adriaan Bisdom (geboren in 1710 in Haastrecht) nam als 28-jarige dienst bij de VOC. Hij trouwde in de machtige koloniale familie Falck en bracht het tot directeur van de belangrijke VOC-post in Bengalen, India. Onder zijn bewind verloor de VOC haar positie echter aan de Engelse concurrenten. In 1763 werd Bisdom dan ook naar Nederland teruggestuurd. Gedesillusioneerd, maar met een flink fortuin. In Haastrecht kwam hij overigens niet terug. Hij ging rentenieren in Eemnes.

Een andere Bisdom van Vliet, Cornelis, geboren in Haastrecht in 1739, trok  naar de Nederlandse kolonie Demerary, het huidige Guyana. Deze kolonie lag pal naast Suriname in Zuid-Amerika. Cornelis Bisdom beheerde daar de katoen- en koffieplantage De Herstelling. Hij stierf al op 34-jarige leeftijd. Demerary was net als Suriname een zogenaamde plantagekolonie waar suiker-, koffie en katoen voor de Europese markt werd geproduceerd.  Deze plantages leverden de eigenaren goud geld op. Maar het werk werd er verzet door Afrikanen, die als slaven waren aangevoerd: 200.00 naar Suriname, 11.000 naar Demerary. Zij deden het zware ontginningswerk in het oerwoud langs de rivier de Demerary, zorgden voor de aanplant, het onderhoud en de verwerking van de gewassen, zes dagen per week, het jaar rond, zonder loon, zonder rechten. Dit mensonterende arbeidsregime joeg de sterftecijfers op. Het leidde ook tot verzet, zoals de slavenopstand in 1789 op plantage de Uitvlugt, die met veel geweld en vertoon werd neergeslagen. 32 opstandelingen werden opgehangen of levend geradbraakt.

Behalve deze twee ‘Bisdoms’ heeft ook de man van Pauline Bisdom van Vliet – de vrouw die het museum naliet –  als marineofficier de Nederlandse koloniën bezocht. Deze Johan Jacob le Fèvre de Montigny (1840-1881) kwam in 1878 voorgoed aan wal en volgde zijn schoonvader op als burgemeester van Haastrecht. Uit zijn kaarten- en boekencollectie (en zijn kruidnagelservies) blijkt zijn belangstelling voor wat in het latere nationalistisch jargon ‘tropisch Nederland’ werd genoemd.

Bronnen
Esther Verkaik en Elien Voerman, ‘De kartografische collectie Bisdom van Vliet-Le Fèvre de Montigny’, Geo-Info 2011 nr 3, 19-23.
C.H. de Jonge, Gids van het Museum der Stichting Bisdom van Vliet Haastrecht (s.l., s.a.).
Barbara Laan, Museum Bisdom van Vliet Haastrecht (Amsterdam 2013).
F. Dulm, Zonder eigen gewinne en glorie. Mr. Iman Wilhelm Falck 17365-1785  (Leiden 2012).
P.C. Emmer, De Nederlandse slavenhandel (Amsterdam 2011).
Nettie Stoppelenburg, ‘Hendrikus Albertus Lorentz ( 1871-1944) Expeditieleider’ en ‘Huis, stal en koetshuis van de familie Lorentz’ op www.geschiedkundigeverenigingoudewater.nl.
www.wikipedia.org.
www.papuaerfgoed.org.
www.amsterdam-slavernij.nl.
www.museumbisdomvanvliet.nl.
www.alken.info/wijckerheld#2039.