KOLONIALE WANDELING BRIELLE

Van zeehelden tot Afrikaanse kolonialen

Brielle is natuurlijk bekend van de watergeuzen die op 1 april 1572 de stad innamen. Daarmee kwam de Nederlandse opstand aan land. Veel minder bekend is Brielles aandeel in de koloniale geschiedenis van Nederland. Deze rondwandeling laat zien dat de kleine stad naar verhouding veel marine- en koopvaardijofficieren voortbracht die daar iets mee te maken hadden. Beroemd en berucht is ‘zeeheld’ Witte de With. Maar ook enkele Afrikaanse militairen die dienden in het koloniale leger in Indonesië blijken wortels te hebben in Brielle.

Lengte wandeling:
6 km

Start- en eindpunt:
Bushalte Brielle centrum Schrijversdijk
Parkeerplaats:
Aan het Slagveld of Thoelaverweg

Horeca:
diverse in de stad
Musea:
Historisch Museum Den Briel (di-zo)

Ook geschikt voor andere GPX apparaten

De route

  1. Stap uit bij de bushalte Brielle Centrum aan de Schrijversdijk. Loop in de rijrichting van de bus en neem op de rotonde de eerste afslag rechts, Pieter van der Wallendam. Die brengt je in de oude binnenstad. Al rechtdoor lopend kom je uit in de Nobelstraat. Ter hoogte van Nobelstraat 91-93 werd in 1899 Willem P. Coolhaas geboren. Hij werd hoogleraar koloniale geschiedenis in Utrecht na een loopbaan als bestuursambtenaar in de kolonie Nederlands-Indië, het huidige Indonesië. 
  1. Loop verder naar Nobelstraat 9. In dit oude patriciërshuis hebben heel wat Brielse burgemeesters en andere notabelen gewoond. Ook burgemeester Abraham de Rouville, in 1856 vertrokken naar Curaçao, woonde hier. Wij komen hem zo weer tegen. In 1882 kocht Arij Lenis Verwoerd het monumentale pand. Hij baatte er een winkel uit in koloniale waren zoals koffie en thee. Zijn zoon Jan Johan nam de zaak over. Kleinzoon Arij Lenis Verwoerd vertrok in 1916 als ingenieur naar de kolonie Nederlands-Indië. 
  1. Loop de Nobelstraat verder uit. Op de hoek met de Markt vind je aan je linkerhand het oude stadhuis. Vanuit dit gebouw regeerde burgemeester Abraham M. de Rouville – we kwamen hem net al tegen – Brielle van 1851 tot 1856. In het oude stadhuis huist nu het Historisch Museum Brielle. Daar herinneren verschillende zaken aan Nederlands koloniale verleden. Allereerst is er het portret te vinden van de marineofficier Pieter Melvill Baron van Carnbee (1743-1826), die betrokken was bij de verdediging van de koloniale belangen. Daarnaast is er ook een scheepsmodel van de Halve Maen te vinden. Daarmee maakte Henry Hudson in 1609 een reis langs de rivier die zijn naam zou krijgen . Namens de VOC legde hij contact met de oorspronkelijke bevolking.
  1. De een bezoek aan het museum met je rug naar de museumdeur zie je voor je op de Markt de Hoofdwacht. Brielle was sinds de 16e eeuw tot 1882 een garnizoensstad. Van 1769 tot 1771 was Louis Henri Fourgeoud garnizoenscommandant in Brielle. Voordien had hij een reputatie opgebouwd door een opstand van de slaafgemaakten in de kolonie Berbice neer te slaan. En na Brielle werd hij ingezet in Suriname om het slavenverzet daar te breken.
  1. Loop terug richting Historisch Museum maar sla voor je daar weer bent rechtsaf de Voorstraat in. Op Voorstraat 31 woonde eind 18e eeuw de marineofficier Pieter van Hoogwerff en Pieter Johan Delmina Castor, afkomstig uit Elmina, het huidige Ghana, toentertijd het Nederlandse centrum van de slavenhandel.
  1. Sla de eerste straat links, de Moriaanstraat, in en daarna nogmaals linksaf, Kaatsbaan. Aan het eind op de T-splitsing linksaf en direct weer rechtsaf, Wellerondom. Je komt uit bij de Sint-Catharijnekerk.
  1. Loop rechts om de kerk (het Sint-Catharinahof). Neem het eerste pad naar rechts. Aan je rechterhand vind je de provoost. De provoost was de militaire gevangenis van het garnizoen. Als zoon van hoofd van de militaire politie, bracht Hendrik Maurits Wolff zijn jeugd door rond de provoost. Hij reisde later naar Suriname en klom op tot de eigenaar van onder meer de plantage Den Briel.
  1.  Loop rond de provoost met hofje en je komt weer uit het pad langs de kerk: Sint-Catharinahof. Hier rechtsaf. Op het Sint Catharijnehof nr 8 was het Merula Weeshuis gevestigd. Weeshuizen waren in de 17e en 18e eeuw een bron van soldaten en matrozen voor de VOC en de WIC.
  1. De Sint-Catharijnehof gaat over in de Brigittenweg. Aan het eind linksaf en direct weer rechts, het vervolg van de Brigittenweg. De weg eindigt in een voetpad dat je boven op de vestingwallen brengt. Sla het pad over de wallen naar rechts in. Volg het pad tot over Bastion VII. Het pad eindigt bij de Langepoort. Daar rechtdoor (dus niet door de Langepoort). Het pad over de vestingwal voert naar bastion VIII. Daar wordt het pad smaller en kom je langs Bastion VIII1/2 en Bastion IX. Blijf het pad over de wallen volgen totdat het uitkomt bij het Poortwachtershuis Den Briel.
  1. Sla hier rechtsaf, Maarland Noordzijde. Aan het Maarland Noordzijde 24 heeft Witte Cornelisz. de With gewoond. Anders dan Maarten Harperszoon Tromp, een andere zeeheld uit Brielle, was Witte de With nauw betrokken bij de opbouw van het Nederlandse koloniale imperium.
  1. Loop nog iets verder langs het Maarland en neem dan de eerste brug linksaf, Julianabrug. Aan de overkant linksaf, Maarland Zuidzijde. De straat gaat met een bocht naar rechts over in Werfje. Al snel linksaf de Rode Brug over. Aan de overkant ligt links voor je Zevenhuizen. In een van deze huizen woonde Roelof Ulsen in de 18e eeuw. Hij zou uitgroeien tot een van de belangrijkste koloniale ambtenaren c.q. slavenhandelaren in Elmina. Zijn achterkleinzoon Manus Ulzen was de stamvader van generaties Afrikaanse militairen die in de 19e eeuw dienden in het koloniale leger in Nederlands-Indië.
  1. Na de Rode brug dus linksaf langs Zevenhuizen de Batterijweg op en al snel, bij Slagveld, het Vestingpad rechtsaf inslaan. Dit Vestingpad voert over Bastion I en vervolgens kom je uit bij Bastion II. Hier is het Kruithuis bewaard gebleven toen in 1882 het garnizoen de vestingstad verliet. In dit gebouw had de voormalig militair uit het koloniale leger, Johannes Robijns zijn atelier. Hij probeerde daar rond 1900 tevergeefs een helikopter te bouwen.
  1. Blijf na Bastion II de weg over de wallen volgen. Bij Bastion III leidt het pad naar beneden en passeer je links een doorgang door de wal. Loop de vestingwal weer op. Dat brengt je naar het laatste bolwerk. Je komt uiteindelijk uit op een brede straat, hier linksaf en vervolgens rechtsaf, Pieter van de Wallendam. Op de rotonde linksaf naar de bushalte.

Willem Philippus Coolhaas

(Universiteit Utrecht)


Willem Philippus Coolhaas (1899-1981)  

Dat Flip Coolhaas werd geboren in Brielle is eigenlijk toeval. Zijn vader was belastingambtenaar en werd om de zoveel jaar overgeplaatst. Als achttienjarige wilde Coolhaas eigenlijk geschiedenis studeren maar dat zat er niet in. Zijn vader had het familiekapitaal belegd in Russische obligaties die door de Russische revolutie waardeloos waren geworden. Daarom meldde hij zich aan voor de (betaalde) opleiding tot bestuursambtenaar in de kolonie Nederlands-Indië aan de Leidse universiteit. Als 21-jarige begon Coolhaas als bestuurder van het zogeheten Corps Binnenlands Bestuur op Tidore en Bacan, in het oosten van Indonesië. Later schreef hij hierover: ‘Ik was heel erg jong en heel erg onervaren, maar van goeden wil’. Hij vond dat hij het er niet gek van af had gebracht al vond de bevolking de Nederlandse koloniale ambtenaren maar lastig en bemoeiziek volgens hem. Na Bacan volgden andere plaatsingen tot zijn verlof in 1934. In Nederland vervolgde hij tot 1937 zijn studie ‘Indologie’, gevolgd door een promotie aan de zogenaamde oliefaculteit in Utrecht. Die bijnaam kreeg de opleiding omdat zij was gefinancierd door de koloniale oliebaronnen. Terug in de kolonie kon hij zijn draai niet meer vinden. Hij vertrok weer naar Nederland, studeerde geschiedenis en trouwde tijdens de Tweede Wereldoorlog. Eind 1945, toen er inmiddels een onafhankelijkheidsoorlog in Indonesië woedde, reisde hij toch opnieuw af. Hij werkte er aan koloniale kant als landsarchivaris en hoogleraar Indonesische geschiedenis. In 1950 repatrieerde hij voorgoed uit het onafhankelijke Indonesië. Hij was van 1955 tot 1967 hoogleraar overzeese (lees koloniale) geschiedenis aan de Utrechtse universiteit. Zijn specialisme was de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Vooral zijn bronnenpublicaties hierover hebben hun waarde behouden tot op de dag van vandaag.


Huis de Wildeman, Nobelstraat 9, ca. 1902
(streekarchief Voorne, Putten en Roozenburg)

Arij Lenis Verwoerd sr. (1844-1897) en Arij Lenis Verwoerd jr. (1890-1945)

Arij Lenis Verwoerd kocht in 1882 het oude patriciërshuis aan de Nobelstraat, bijgenaamd ‘De Wildeman’.  Hij vestigde er een winkel in koloniale waren in. Dergelijke winkels vinden we in de 19e eeuw in bijna alle Nederlandse steden. Daardoor kwamen koloniale producten als koffie en thee voor veel mensen beschikbaar. Arij Verwoerd sr. was overigens niet alleen handelaar in koloniale waren, maar ook wethouder van de gemeente Brielle tot hij in 1897 onverwacht overleed. Hij liet zijn zaak na aan zijn enige zoon Jan Johan Verwoerd (1866-1930). Hij of zijn vader lieten in de voorkamer van dit herenhuis een schoorsteenstuk schilderen. De vrouwenfiguur symboliseert waarschijnlijk de rijkdom die de overzeese handel brengt.

De zoon van Jan Johan Verwoerd en zijn eerste vrouw Anna Christina Van Kesteren (1863-1890) was Arij Lenis Verwoerd jr. (1890-1945). Hij werd geen handelaar of winkelier maar haalde in 1917 zijn diploma als civiel ingenieur aan de Technische School in Delft. Twee jaar eerder was hij al getrouwd met Magthilde Elizabeth Moll (1878-1959) met wie hij drie dochters kreeg. Met zijn vrouw en oudste dochter vertrok hij al eind 1916 naar Nederlands-Indië, met een aanstelling op zak van het Indische departement voor Burgerlijke en Openbare Werken (BOW). Hij werkte als ingenieur in en om Malang aan de verbetering van irrigatiesystemen, essentieel voor de verbetering van de landbouwproductie. Eind 1940 ging hij met pensioen. Toen de oorlog met Japan eind 1941 uitbrak werd hij gemobiliseerd als majoor en ingezet bij de aanleg van vliegvelden. Na de Nederlands-Indische capitulatie werd hij geïnterneerd. Hij overleed door ondervoeding op 13 september 1945, net na de geallieerde overwinning op Japan.

Abraham Matthieu de Rouville (Museum Brielle)


Abraham Matthieu de Rouville (1812-1881)

In 1856 vertrok Abraham de Rouville met vier jonge kinderen en een gouvernante vanuit Brielle naar de kolonie ‘Curaçao en onderhorigheden’. Hij was in Middelharnis geboren maar had afgezien van zijn studietijd in Leiden steeds in Brielle gewoond en gewerkt. Hij groeide op in een huis aan de Nobelstraat 20, waar nu een hotel is gevestigd. Als burgemeester had hij met vrouw en kinderen in Nobelstraat 9, het huis De Wildeman, gewoond. Het was waarschijnlijk de dood van zijn vrouw Charlotte Anne Lette en zijn oudste zoon die hem ertoe brachten overzee te trekken. Eind 1856 begon hij op Curaçao als procureur-generaal. Hij had gehoopt snel te kunnen opklimmen tot de hoogste koloniale rang: die van gouverneur van Curaçao. Maar in 1859 werd hij voor die functie gepasseerd door een man met meer bestuurlijke koloniale ervaring: Johannes Crol (zie koloniale wandeling Tiel). Pas in 1866 was het zover. De Rouville stond onder tijdgenoten bekend als een deskundig en rechtvaardig bestuurder. Als procureur-generaal en gouverneur was hij onder meer betrokken bij de invoering van het nieuwe regeringsreglement, nieuwe wetboeken en de straatverlichting in Willemstad. Maar De Rouville was ook een autoritair bestuurder, met religieuze en racistische vooroordelen. Zo wilde hij geen leden uit de zwarte bevolking opnemen in het politiekorps. In 1870 viel De Rouville in ongenade bij de Nederlandse regering en kreeg hij zijn ontslag. Dat kwam omdat hij vier Venezolaanse rebellen die hun toevlucht op Curaçao hadden gezocht niet wilde uitzetten. De regering eiste dat omdat ze geen ruzie wilde met Venezuela. De Rouville moest toegeven. Maar een van de uitgezette revolutionairen, Guzmán Blanco, greep bij terugkeer in Venezuela de macht. Hij strafte Curaçao met handelsbeperkingen. De Rouville kreeg bij zijn ontslag veel steun uit de lokale koloniale elite. Sinds 1856 was hij dan ook bepaald ingeburgerd op Curaçao. Hij was in 1858 hertrouwd met de weduwe Maria Adelaïde Kikkert, een kleindochter van Albert Kikkert, de eerste gouverneur van Curaçao (zie koloniale wandeling Alkmaar). Met haar kreeg hij zes dochters en een zoon. Door zijn vrouw kreeg hij niet alleen bestuurlijk maar ook persoonlijk te maken met slavernij. Curaçao was tot ver in de 18e eeuw een belangrijk centrum van de koloniale slavenhandel geweest. Die handel was in 1814 verboden maar de slavernij bestond op Curaçao nog tot 1863. Toen hij met Maria Kikkert trouwde ‘bezat’ zij 50 slaafgemaakten. Zij werkten als huisbedienden of op de drie landgoederen van de familie Kikkert. Slaveneigenaren zoals zijn vrouw werden bij de afschaffing van de slavernij gecompenseerd voor hun verlies: f 200,- per slaafgemaakte. De Rouville had in 1860 overigens gepleit voor een ruimhartiger compensatie van de slaveneigenaren. Hoe dan ook: het familiekapitaal was voldoende gegroeid om in 1866 voor f 30.000,-  in Willemstad  villa Belvedère te kunnen laten bouwen. Het gezin zou er maar kort wonen. Na zijn ontslag trok hij met vrouw en kinderen naar Den Haag.

Pieter Melvill baron van Carnbee (publiek domein)


Pieter Melvill baron van Carnbee (1743-1826)

Pieter Melvill werd geboren in Dordrecht. Na de dood van zijn vader trok hij met zijn moeder en broer Jan naar Brielle waar zij familiebanden had. Zij werd met haar kinderen opgenomen in de kring van Brielse regenten. Broer Jan werd actief in het Brielse stadsbestuur en eigenaar van landgoed Steezicht in Oost-Voorne. Pieter begon in 1757 aan een carrière bij de marine. Zoals iedere marineofficier kreeg hij ook maritieme opdrachten die voortvloeiden uit Nederlands koloniale handelsimperium. In de 17e eeuw hadden de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) in Azië en de West-Indische Compagnie (WIC) in Afrika en de Amerika’s een handelsrijk opgebouwd. De militaire middelen die daarvoor nodig waren hadden de twee handelscompagnieën toen zelf georganiseerd en betaald. Maar in de 18e eeuw werd vooral de WIC zwakker en moest de staat, de Republiek der zeven Verenigde Nederlanden, vaker militair bijspringen. Zo maakte Pieter Melvill in 1761 een reis naar West-Indië op het oorlogsschip Schiedam. In 1768 kruiste hij in de Golf van Biskaje om de retourvloot van de VOC uit Azië te beschermen. Die retourvloot bestond uit tientallen bewapende koopvaarders vol geladen met tropische producten als suiker en koffie die op de Amsterdamse beurs een fortuin waard waren. In 1777 voer hij als commandant van het fregat Castor naar Suriname. Als kapitein van dat schip kreeg hij in 1781 de opdracht om samen met de Briellenaar Gerard Oorthuys, kapitein van het fregat De Briel, vanuit de Middellandse zee naar Kaap Sint Marie ter hoogte van Cadiz te zeilen. Vandaar moesten zij de VOC-retourvloot uit Azië konvooieren naar Nederland. En dat midden in de Vierde Engelse oorlog (1780-1784). Ter hoogte van Gibraltar kwamen de twee schepen op 30 mei 1781 in gevecht met twee Britse fregatten, de Crescent en de Flora. Het gevecht eindigde onbeslist. Oorthuys won het gevecht met de Crescent, maar Melvill moest met de lichter bewapende Castor na een urenlang gevecht capituleren. Toch vierde de Republiek de zeeslag als een overwinning. De kapiteins ontvingen een versierde eresabel en mochten een witte pluim op hun hoed dragen. Verdere militaire acties met een koloniale achtergrond heeft Melvill niet ondernomen. Maar hier kan nog wel de marineofficier en kleinzoon Pieter Melvill van Carnbee (1816–1856) worden genoemd. Hij maakte naam als cartograaf van zee- en landkaarten van de Indonesische archipel.

Replica van de Halve Maen op de Hudson, oktober 2013 (publiek domein)


Henry Hudson (ca. 1565-1611)

De Engelsman Henry Hudson trad in 1609 in dienst van de VOC. Zeven jaar eerder, in 1602, hadden de Nederlandse handelaren op Azië hun krachten gebundeld in die handelsorganisatie. Van de Nederlandse overheid kreeg de VOC het alleenrecht op de vaart en handel op Azië en zij mocht onderhandelen met en oorlogvoeren tegen Europese concurrenten en machthebbers in Azië. De VOC was driftig op zoek naar een kortere scheepvaartroute naar Azië. Anno 1602 voeren de schepen van de VOC over de Atlantische oceaan langs de Afrikaanse kust naar Kaap de Goede hoop en dan oostwaarts naar Java. Het idee was dat er een kortere noordelijke route bovenlangs Rusland, of een noordwestelijke route via Amerika moest zijn. De VOC huurde Hudson in om de noordoostelijke doorgang te vinden. Hudson had toen al tweemaal in Engelse dienst geprobeerd die noordoostelijke route te vinden. Maar hij was vastgelopen in het poolijs. Hudson vertrok in april 1609 uit Amsterdam met de Halve Maen, een betrekkelijk klein schip met 20 man aan boord. Toen hij bij Nova Zembla weer vastliep in het ijs koos hij voor een heel andere koers. Hij ging op zoek naar de route bovenlangs Amerika. Half juli kwam hij aan ten westen van Nova Scotia. Vandaar ging hij zuidwaarts langs de kust. Zo kwam hij begin september aan bij de monding van de rivier die zijn naam zou krijgen. Hij verkende de rivier de Hudson zo’n 200 km. Onderweg handelde hij in bevervellen met de lokale bevolking. In november was hij terug in Europa. Hoewel hij geen doorgang naar de Stille Oceaan had gevonden, bood hij de Nederlanders wel uitzicht op een lucratieve bonthandel. Drie jaar na haar oprichting in 1621 richtte de West-Indische Compagnie op Manahatta de handelspost Nieuw-Amsterdam op. Henry Hudson maakte dat niet meer mee. Hij was bij zijn vierde reis in 1611 door zijn muitende bemanning in een sloep gezet en voorgoed verdwenen.

Forgeouds troepen in actie in het Surinaamse moeras (Stedman, narrative, 1794)


Louis Henri Fourgeoud (1708-1779)

Van 1769 tot 1771 was Louis Henri Fourgeoud garnizoenscommandant in Brielle. Deze Zwitserse militair in Nederlandse dienst had toen al naam gemaakt in de Nederlandse kolonie Berbice. Berbice, het huidige Guyana, lag naast de kolonie Suriname en was net als Suriname een plantagekolonie. De plantages dreven op het werk van slaafgemaakten die uit Afrika werden aangevoerd. In februari 1763 kwamen de slaafgemaakten in Berbice in opstand onder leiding van Coffy en Accara. Zij dreven het lokale garnizoen in de hoek en installeerden een eigen bestuur in het plantagegebied. Daaraan kwam een einde toen in de winter van 1764 1100 man extra troepen uit Nederland arriveerden, onder hen Louis Fourgeoud. Samen met de oorspronkelijke bevolking dreven zij de opstandelingen in het nauw. Die gaven zich uiteindelijk over waarna een bloedige afrekening volgde. Fourgeoud bleef nog tot 1765 in Berbice als commandant van het kleine garnizoen. Toen hij vertrok naar Nederland nam hij de overgelopen voormalige verzetsleider Accara mee, die tamboer werd in het Nederlandse leger. Of Accara behoorde tot het garnizoen te Brielle 1769-1771 is (nog) onbekend. Wel is zeker dat hij deel bleef uitmaken van het gezelschap rond Fourgeoud, ook toen deze in 1773 opnieuw werd uitgezonden, ditmaal naar Suriname.

In de plantagekolonie Suriname was sinds de jaren 1760 een guerrilla-oorlog gaande met marrons onder leiding van Boni, Baron en Jolicoeur. Marrons waren gevluchte slaafgemaakten die een nieuw bestaan opbouwden in het oerwoud. De zogenoemde Boni-marrons vielen de plantages steeds vaker aan en boden de slaafgemaakten een alternatief bestaan. Fourgeoud kreeg opdracht hieraan een einde te maken. De Zwitser, die nauwe banden had met stadhouder Willem V, werd voor vertrek bevorderd tot kolonel en kreeg een regiment van 800 man mee. Deze Europese troepen – later nog aangevuld tot 1200 man – bleken militair niet veel waard in het tropische oerwoud en moeras. Zij konden niet zonder de hulp van leden van de oorspronkelijke bevolking en van de Zwarte jagers. Dat waren slaafgemaakten die vochten aan de zijde van de planters in ruil voor hun vrijheid. Nadat enkele van Boni’s dorpen waren vernietigd besloot hij in 1776 over de Marowijne naar Frans-Guyana uit te wijken. Daarmee was de strijd gestaakt, niet beslist. Van Fourgeouds troepenmacht waren bij vertrek in 1778 nog 100 man over. Onder hen John Gabriël Stedman die als eerste een boek schreef over deze strijd waarmee hij wereldberoemd zou worden (zie koloniale wandeling Bergen op Zoom).

Fort Elmina, 1665  (Atlas van Blaue en Van der Hem)


Pieter van Hoogwerff (1731-1809) en Pieter Johan Delmina Castor (ca. 1762-1794)

Pieter van Hoogwerff stamde uit een van de Brielse regentenfamilies. Ook hij zou op latere leeftijd toetreden tot het stadsbestuur. Maar als jonge man koos hij voor de marine. Als marineofficier en kapitein van het fregat Castor maakte hij in 1769-1770 een reis naar West-Afrika en naar de Nederlandse plantagekoloniën aan de Zuid-Amerikaanse kust: Suriname, Berbice, Essequibo en Demerary. Doel van deze reis was vlagvertoon en het inwinnen van relevante economische en politieke informatie. Aan de West-Afrikaanse kust, in het huidige Ghana, lag het Nederlandse centrum van de slavenhandel: fort Elmina. Van hier brachten de WIC en na 1740 ook andere handelscompagnieën Afrikaanse slaafgemaakten naar de plantagegebieden aan de andere kant van de Atlantische oceaan. Het bezoek van Pieter van Hoogwerff aan Elmina veranderde het leven van een Afrikaanse jongen van tien jaar volkomen. De Briellenaar nam hem mee naar huis. Zo kwam hij terecht in het huis aan de Voorstraat. In de Nederlandse Republiek was slavernij niet toegestaan. Hij ging daarom door het leven als aangenomen zoon van Van Hoogwerff. De marineofficier had hem meegenomen bij wijze van wetenschappelijk experiment. Het idee onder ‘verlichte geesten’ was dat de combinatie van ‘een nobele wilde’ en een christelijke opvoeding een betere mens zou opleveren. De christelijke opvoeding resulteerde in ieder geval in de doop en belijdenis van de jonge Afrikaan op 29 april 1780 in de Sint-Catharijnekerk. Hij kreeg daarbij de naam Pieter Johan Delmina Castor. Zijn Afrikaanse naam is niet overgeleverd. Over hoe het Castor daarna verging, is veel onduidelijk. We weten dat hij relaties had met Nederlandse vrouwen, waaruit vier kinderen voortkwamen. En hij stierf op 14 juli 1794 als matroos op het kleine marineschip Kijkuyt’, gelegen op de rede van Brielle.

Sint-Catharijnekerk 


Sint-Catharijnekerk

Veel Briellenaren met koloniale connecties werden gedoopt in deze kerk. Sommigen vonden er ook hun laatste rustplaats. Maar de koloniale band was ook materiëler van aard. Onderzoek naar het Delftse slavernijverleden wees uit dat de diaconie van de hervormde gemeente in Brielle in de jaren 1747-1772 aandelen had in de VOC met een waarde van f 1500,-

Kaart van de plantages in Suriname 1757 (Laveaux Rijksmuseum)


Hendrik Maurits Wolff (1751-1804) 

Hendrik Wolff was de zoon van de kapitein geweldige, het hoofd van de militaire politie van het garnizoen in Brielle. Hij trouwde in 1774 met Anna Dorothea Knöffel. Dat huwelijk zou zijn verdere leven bepalen. Anna Dorothea was de dochter van Johan Frederik Knöffel, een plantage-eigenaar in Suriname, en diens slavin Grietje. Een dergelijke verbintenis was in het 18e eeuwse Suriname heel gewoon. Grietje was dan ook niet Knöffels eerste concubine. Hij had eerder een relatie gehad met de slavin Sara. Die had hij echter doodgeslagen. Het tekent de sociale verhoudingen dat hij daarvoor niet werd veroordeeld. Voor zijn dochter Anna Dorothea zorgde Knöffel beter. Zij werd bij zijn dood vrijverklaard en kreeg geld en grond om in haar onderhoud te voorzien. Ze was dus een aantrekkelijke partij voor Hendrik Wolff. Direct na hun huwelijk vertrok het echtpaar naar Suriname. Daar stierf Anna Dorothea bij de geboorte van haar eerste kind, waarschijnlijk al in 1775. Hendrik Wolff zou na haar dood nog tweemaal trouwen. Tegelijkertijd klom hij op in de plantocratie. Zijn eerste plantage was de kleine koffieplantage Munnikendam op de hoek van de Cottica en de Motkreek. In 1785 kocht hij een stuk oerwoud aan de Motkreek. Zijn slaafgemaaken legden daarop een grote katoenplantage aan. Zij ontwaterden het 195 h.a. grote moerasgebied en polderden het in. Hoeveel slachtoffers dit beulswerk kostte weten we niet. Wolff noemde de nieuwe plantage Den Briel, naar zijn geboortestad. Daarnaast werkte Wolff als bedrijfsleider (administrateur) op verschillende andere plantages. En hij kreeg zitting in het bestuur van de kolonie. Zijn stijging op de sociale ladder werd gemarkeerd door het huwelijk van zijn dochter Jacoba Wolff met de zoon van de gouverneur. Met deze Jacob Jurriaan François de Friderici kreeg zij drie kinderen. Deze erfden toen hun ouders in 1834 waren gestorven, onder andere plantage Den Briel, inclusief 165 slaafgemaakten. Zij werden letterlijk beschouwd als de inboedel van de plantage. Plantage Den Briel was echter niet langer rendabel door de lage katoenprijzen en de heftige concurrentie uit de VS. In 1840 werd de plantage verlaten en teruggegeven aan het oerwoud.

Merula weeshuis 


Merula Weeshuis

Zoals in zoveel steden in de Republiek waren de plaatselijke weeshuizen belangrijke leveranciers van soldaten en zeelui voor leger en vloot en voor de VOC en de WIC. Om hoeveel Brielse weesjongens het gaat weten we niet. Maar dat ze daadwerkelijk naar de koloniën vertrokken, leert Johan Been (1859-1930) ons, eerst onderwijzer en later stadsarchivaris in Brielle en ooit een bekende kinderboekenschrijver. Hij putte voor zijn verhaal ‘Van een Brielse weesjongen die naar zee wilde’ uit de vergaderverslagen van het bestuur van het weeshuis. Weeshuisbestuurders probeerden volgens Been de jongens in Nederland te houden met horrorverhalen over Batavia als het graf der Europeanen. Maar de jongens waren niet te houden en kozen voor de zee en het avontuur.

Witte Cornelisz de With, uit de postzegelreeks ‘zeehelden’ 1943


Witte Corneliszoon de With (1599-1658) 

Witte de With (bijnaam Dubbel Wit) is geboren aan de Hoge Dijk, dicht bij Brielle. In 1627 kocht hij dit huis aan het Maarland 24. Hij woonde er maar kort. In 1631 vertrok hij naar Rotterdam. Witte de With is een van de Nederlandse ‘zeehelden’ uit het rijtje van de grote vier: Piet Hein, Maarten Tromp en Michiel de Ruijter. Nu is het begrip zeeheld de laatste jaren een nogal discutabele eretitel geworden, omdat sommigen van hen nauw betrokken bleken bij slavernij en kolonialisme. Dat geldt zeker voor Witte de With. Maar De With was al controversieel voordat deze postkoloniale discussie ontbrandde. Hem werd de hardheid waarmee hij zijn bemanning behandelde verweten en zijn ruzies met mede-officieren en meerderen vanwege zijn eerzucht en jaloezie. Maar het staat buiten kijf dat de jonge Republiek ook veel aan hem te danken had in de zeeslagen tegen Engeland in 1653 en Zweden in 1658. Toen toonde hij zijn moed en leiderschap. Hier zoomen we louter in op zijn koloniale campagnes, die zijn reputatie de laatste jaren flink hebben beschadigd. Zijn eerste zeereis maakte hij als 16-jarige scheepsjongen in dienst van de VOC. Hij arriveerde eind 1616 op Java. Twee jaar later vocht hij als korporaal mee bij de verovering van Jakatra, het latere Batavia en het tegenwoordige Jakarta. Hij werd de lijfknecht van Jan Pieterszoon Coen, de gouverneur-generaal die toentertijd ook al bekritiseerd werd wegens de massaslachting op de Banda-eilanden (zie koloniale wandeling Hoorn). In 1622 maakte De With als kapitein van de Delft deel uit van de Nassause vloot die via de Amerika’s en Kaap Hoorn naar de Indonesische archipel zeilde. In de Molukken, in het oosten van de archipel, voerde De With in 1625 op verzoek van de gouverneur van Ambon een strafexpeditie uit. De VOC wilde daar een monopolie op de teelt en de handel in kruidnagels vestigen. Dan kon zij de prijs naar haar hand zetten. Met dat doel heeft De With in deze regio 90.000 ‘illegale’ kruidnagelbomen vernietigd. In 1626 voer Witte de With terug naar Nederland als vice-admiraal van de VOC en commandant van de retourvloot met voor 5 miljoen gulden specerijen aan boord. In 1628 stapte hij over naar de WIC. Als vlaggenkapitein van Piet Hein nam hij deel aan de legendarische actie tegen de Spaanse zilvervloot in de baai van Matanzas (Cuba). Hoewel hij naar zijn mening een cruciale rol speelde bij het traceren van de zilvervloot gaf de WIC hem maar een beloning van f 500,- terwijl Piet Hein f 7000,- opstreek. Toen Piet Hein hem ook nog passeerde als vlaggenkapitein was hij klaar met de WIC. Maar in 1647 moest hij in dienst en in opdracht van de Nederlandse regering de WIC toch te hulp schieten. Sinds 1630 had de WIC een gebied op de noordoostkust van Brazilië veroverd op de Portugezen. Dit gebied, Nederlands Brazilië, was een uiterst lucratieve plantagekolonie. Net als de Portugezen legden de Nederlanders hier suikerplantages aan. Of beter gezegd: die lieten zij aanleggen door duizenden in slavernij gevoerde Afrikanen. De opbouw van de kolonie stokte toen vanaf 1642 de Portugezen in opstand kwamen. Om Nederlands-Brazilië te behouden besloot de Nederlandse regering in 1647 de WIC te helpen met 12 schepen en 6000 man onder commando van admiraal Witte de With. Het werd een fiasco. Op land liepen de Nederlandse troepen tweemaal tegen een nederlaag aan. Op zee slaagde De With er niet in de Portugese suikervloot te kapen. Toen de scheepsbemanning ook nog begon te muiten vertrok De With eind 1649 naar het vaderland, zonder te wachten op versterkingen zoals de WIC hem had bevolen. Het leidde tot een proces vanwege insubordinatie, maar dat won de admiraal. Aan Nederlands Brazilië kwam in 1654 een definitief einde.

Museum El Mina Java in Elmina, Ghana


Roelof Ulsen (1723-1765) en Manus Ulzen (ca. 1811-?) 

Roelof Ulsen was de zoon van Jan Ulsen, sergeant in het Brielse garnizoen en Maria van Keulen. Zij woonden in Zevenhuizen, maar in welk huis is onbekend. Toen Maria van Keulen in 1730 overleed, gooide Jan Ulsen het roer om. Met zijn zoontje vertrok hij uit Brielle en meldde zich aan bij de WIC. Deze handelsorganisatie stuurde vader en zoon naar Elmina, het centrum van de Nederlandse slavenhandel. Daar werd hij commandant van het dichtbij Elmina gelegen Fort Jago. Maar al na een jaar stierf hij. De directeur-generaal, de hoogste WIC-baas in de kolonie, Jan Pranger nam zoon Roelof onder zijn hoede. Hij bracht de weesjongen onder bij een vertrouweling in Accra. Toen hij 11 jaar werd, kwam hij al in dienst van de WIC. De WIC had inmiddels zijn monopolie op de slavenhandel verloren. Particuliere handelaren en andere ondernemingen waren in het gat gesprongen. De WIC verdiende geld door als tussenhandelaar op te treden. Ook Roelof werkte als WIC-commissionair en verdiende daarnaast nog een fortuin als particuliere slavenhandelaar. Ondertussen klom hij in de WIC-organisatie aan de West-Afrikaanse kust op tot waarnemend directeur-generaal.

In 1764 nam hij ontslag bij de WIC. Met zijn tien jaar oude zoon Hermanus, verwekt bij een Afrikaanse vrouw, vertrok hij naar Nederland. Hij reisde met de slavenhaler Publicola. Aan boord waren ook 350 slaafgemaakten, bestemd voor Suriname. 32 van hen waren het ‘bezit’ van Roelof Ulsen. Hij had ook nog vier zogeheten ‘voeteboys’ meegenomen, slaafgemaakte jongetjes die hun ‘meester’ als lijfknecht dienden en golden als statussymbool. In Suriname werden koffie en suiker ingekocht en de slaafgemaakten verkocht, behalve drie van de vier ‘voeteboys’. Die moesten mee naar de Republiek. Maar in mei 1765 stierf Roelof Ulsen midden op de Atlantische oceaan. Zijn zoontje Hermanus werd in Rotterdam opgevangen door zijn zakenpartner Herman Coopstad. De drie jonge Afrikanen kwamen terecht in Amsterdam. Of zij in de Republiek bleven is onbekend. Hermanus Ulsen groeide op in Rotterdam terwijl ondertussen een jarenlang gevecht werd gevoerd over de erfenis van zijn vader, f 115.000,-. Enkele Brielse erfgenamen kregen na jaren ook een aandeeltje, waarvan zij wel de diaconie moesten terugbetalen. Over de herkomst van dit geld maakte geen kerklid zich druk.

Hermanus Ulsen vertrok in 1779 van Rotterdam naar Elmina. Waarom weten we niet. Wel dat de WIC eerst geen raad wist met deze ‘ongedocumenteerde’ Nederlands-Afrikaanse afstammeling van de waarnemend gouverneur. Uiteindelijk nam de WIC hem in dienst en stichtte hij een gezin. Elmina werd in de 19e eeuw een verliesgevende kolonie. In 1814 had Nederland onder Britse druk de slavenhandel moeten verbieden. Om toch nog enig nut van de kolonie te hebben, begon Nederland in 1830 in Elmina rekruten te werven voor het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL). Het KNIL werd ingezet in de kolonie Nederlands-Indië. Een van de eersten die zich meldde was de kleinzoon van Hermanus: Manus van Ulzen (de s was een z geworden). In totaal zouden er tot 1867 3.000 Afrikanen in dienst komen van het KNIL. Zij kregen de bijnaam Belanda Hitam, Zwarte Hollanders. Velen van hen bleven in Indonesië wonen. Manus Ulzen ging echter terug naar Elmina. Hij protesteerde ook tegen de overdracht van de Nederlandse kolonie Elmina aan de Britten in 1872. Nog steeds leven er nazaten van Roelof Ulsen en Hermanuz Ulzen in Ghana en elders op de wereld. In 2000 bezocht een verre nazaat Brielle, de plaats waar het familieverhaal begon.

Geconcentreerde linie tijdens de Atjehoorlog


Johannes Wilhelmus Derk Robijns (1859-1927) 

Johannes Robijns kwam met zijn gezin in 1890 terecht in Brielle nadat hij er al een militaire carrière op had zitten. Als 17-jarige timmermanszoon uit Zwolle was hij in 1876 begonnen als tamboer in het Nederlandse leger. Op 1 december 1879, hij was inmiddels sergeant, was hij overgestapt naar het koloniale leger. Daarvoor kreeg hij een premie van f 300,-, een klein jaarsalaris voor een arbeider. Het handgeld was zo hoog omdat het koloniale leger dringend verlegen zat om soldaten. Sinds 1873 was Nederland in oorlog met het tot dan toe onafhankelijke sultanaat Atjeh, op de noordpunt van het eiland Sumatra. Dit strategische gebied aan de straat van Malakka wilde Nederland aan zijn koloniale rijk toevoegen. De Atjehers boden echter verwoed tegenstand. Daardoor en door tropische ziekten verloor het KNIL per jaar honderden soldaten. In deze oorlog kwam Robijns in 1880 terecht. De Atjehers voerden een guerrilla-oorlog waarop het KNIL geen greep kreeg. Daarom besloot de Nederlandse regering dat het leger zich terug moest trekken op de hoofdstad Koetaradja. Om de hoofdstad bouwden zij een verdedigingslinie. De posten in die linie verbonden zij met een tramlijn. Bij de aanleg van die tramlijn raakte Robijns in oktober 1884 gewond. Hij verloor het nagelkootje van zijn middelvinger. Als soldaat was hij niet langer bruikbaar. Medio 1885 keerde hij terug in Nederland. Het jaar erop trouwde hij met de koopmansdochter Elisabeth Otto, met wie hij uiteindelijk zeven kinderen kreeg. Waarom hij zich met vrouw en kinderen in Brielle vestigde is onbekend. Maar hij opende een zaak als fotograaf aan de Voorstraat. Zijn grote passie was echter de luchtvaart. Rond de vorige eeuwwisseling waren luchtvaartpioniers als de gebroeders Wright mateloos populair. Robijns knutselde al sinds 1901 aan wat wij tegenwoordig een helikopter noemen. Eerst in zijn achtertuin,  totdat de commandant van het korps torpedisten in Brielle hem het voormalige kruithuis als werkplaats liet gebruiken. Toen de Brielsche Courant in 1908 berichtte over wat er gebeurde in het kruithuis was het uur-U daar voor Robijns. Bij de eerste proefvlucht op 7 januari 1909 kwam het gevaarte inderdaad enkele decimeters van de grond, maar stortte daarna neer. Over nieuwe vliegpogingen is niets bekend. Waarschijnlijk ontbrak het Robijns aan financiers. In 1918 begon Robijns weer aan een nieuw leven. Hij verliet Brielle, scheidde van zijn vrouw en hertrouwde.

Bronnen
Biografisch woordenboek van Nederland (Coolhaas, Verwoerd).
Bob Benschop, Het koloniale verleden van Hellevoetsluis en Brielle (Streekarchief Voorne-Putten 2020).
Aart G. Broek, De geschiedenis van de politie op de Nederlands-Caribische eilanden 1839-2010 (Amsterdam 2011).
Anne Doedens, Witte de With 1599 – 1658. Wereldwijde strijd op zee in de Gouden Eeuw (Hilversum 2008).
Ronald Donk, ‘A.M. de Rouville 1866-1870’, in Gert Oostindie red., De gouverneurs van de Nederlandse Antillen sinds 1815 (Leiden 2011).
Petra Groen e.a., Krijgsgeweld en kolonie. Opkomst en ondergang van Nederland als koloniale mogendheid 1816-2010 (Amsterdam 2021).
M.A. van Hattem, ‘Castor, over een oorlogsschip, zijn twee Brielse kapiteins en een jonge Moor’, Brielse Mare 9-2 (okt 1999) 23-36.
A.A. van der Houwen, ‘Kruijp in je moer, jouw blixemskind! gespannen verhoudingen in 1770’, Brielse Mare ‘ 16-1 (april 2006) 13-23.
A.A. van der Houwen, ‘Om de schatten van Roelof Ulsen, een nalatenschap in de 18e eeuw’, Brielse Mare 9-1 (april 1999) 31-42.
A.A. van der Houwen, ‘Van Ulsen naar Ulzen, een verhaal over vier werelddelen’, Brielse Mare 11-1 (april 2001) 45-52.
A.A. van der Houwen, ‘J.W.D. Robijns, de Brielse luchtvaartpionier’, Brielse Mare 10-2 (okt 2000) 36-42.
H.K. ‘s-Jacob, ‘Willem Philippus Coolhaas’, Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, 1982.
Nancy Jouwe e.a., Rapport slavernijverleden van Delft (Delft 2023).
Marjoleine Kars, Bloed in de rivier. Het onbekende verhaal van de massale slavenopstand in een Nederlandse kolonie (Amsterdam 2021).
Gerrit Knaap en Henk den Heijer, Oorlogen overzee. Militair optreden door compagnie en staat buiten Europa, 1595-1814 (Amsterdam, 2015).
Rob Krabbendam, De Nederlandse marine in West-Afrika 1769-1771. MA-scriptie geschiedenis Leiden 2012.
Philipp Krauer, Swiss Mercenaries in the Dutch East Indies. A Transimperial History of Military Labour, 1848-1914 (Leiden 2024).
E. Lassing-van Gameren, ‘Van eiland tot eiland. Het leven van Abraham Matthieu de Rouville (1812-1881)’, Brielse Mare 24-1 (april 2014) 26-55.
Ramona Negrón, ‘Ootmoedig hadden versogt om ook eens te moogen spreeken’: het verhaal van de drie slaafgemaakte kinderen Sambij, Birree en Porx’, Alle Amsterdamse Akten Verhalen (Stadsarchief Amsterdam 2020).
W. Troost en J.J. Woltjer, ‘Brielle in hervormingstijd’, BMGN 87-3 (1972) 307-353.
Henk Vegter, Witte Cornelisz de With. Een 17de eeuwse viceadmiraal uit Den Briel (Brielle 2008).
Nico de Vries, ‘Plantage Den Briel in Suriname (1785 -1840)’, Brielse Mare 33-2 (okt 2023) 20-23.
‘Witte de With. Zeevaarder voor de VOC. ‘Dubbelwit’, Historiek, mei 2025.
‘2008/2009: Themajaar ‘Witte de With’: ook in Den Briel?’, Brielse Mare 19-1 (april 2009) 45-47.
Nationaal archief Henry Hudson 1609.
Nationaal Archief, 2.10.50 stamboeken en pensioenregisters Militairen KNIL in Oost- en West-Indië 1815-1949.
www.isgeschiedenis.nl, Hendry Hudson: kapitein van de Halve Maen.
www.wikipedia.com: Hendry Hudson, Arie Lenis Verwoerd.
https://estherschreuder.wordpress.com/2021/02/16/accara-een-desperado-in-tijden-van-slavernij-ii-suriname-moord-en-fourgeoud en 2021/01/23/rebellenleider-accara-en-de-opstand-in-berbice-1763/
https://www.johanbeen.nl/artikelen/kerst_merulaweeshuis.html